Klasztor w Kołbaczu

Opactwo w Kołbaczu

Kołbacz leży u podnóża Gór Bukowych, nad rzeką Płonią, na uboczu od uczęszczanych szlaków, od Szczecina oddalony jest około 27 km, można się do niego dostać autobusem lub własnym środkiem transportu.

Powstanie klasztoru w Kołbaczu

Rycina Kołbacza z mapy Lubinusa – mapa Księstwa Pomorskiego z 1618 roku.

W 1173 roku przedstawiciel rodu, książę Warcisław II sprowadził tu z Duńskiego Esromu zakon cystersów. Przyczyną sprowadzenia ich do Kołbacza były względy religijne i polityczne. Pomorze było terenem ekspansji duńskiej i saskiej. Klasztor założono na nisko położonej wyspowatej kępie, wśród bagien nad rzeką Płonią. Nowy klasztor miał otrzymać nazwę Mera Vallis, co znaczy ” Czysta Dolina”, jednak dawne powiązania z grodem słowiańskim Kołbaczem były tak silne, że nazwa nie przyjęła się i w dalszym ciągu pozostała słowiańska – Kołbacz.

Mnisi, którzy jako pierwsi przybyli do Kołbacza od razu przystąpili do zakładania klasztoru. Wstępne formalności zostały szybko załatwione i już w lutym 1174 r. Fundacja uzyskała prawne potwierdzenie. W Kołbaczu zamieszkało 12-tu mnichów ze swoim przełożonym Reinholdem oraz tyle samo braci świeckich tzw. Konwersów, którzy tworzyli zgromadzenie podległe całkowicie władzy opata. 

Budowę klasztoru zrealizowano w II fazach w latach 1210-1347. Przyjmuje się, że w fazie pierwszej (1210-1247) wykonano w kościele chór, transept i dwa przęsła korpusu nawowego, mury zewnętrzne skrzydła wschodniego, skrzydło konwersów do długości 26 m oraz ścianę nawy południowej. W fazie II (1254-1347) ukończono kościół oraz wszystkie skrzydła klasztorne. Podczas budowy budowniczych napotkało sporo problemów między innymi pożar czy uderzenie pioruna. Cystersi znani byli w Europie zachodniej jako znakomici gospodarze wprowadzający całkiem nowe technologie produkcji nie znane naszemu Słowiańskiemu osadnictwu. Po przybyciu Cystersów do Kołbacza zapoczątkował się nowy okres świetności tych terenów.

Cystersi żyli wg reguły Św. Benedykta, wyrażonej mottem:

ora et labora (módl się i pracuj).

Utrzymywali się z pracy własnych rąk – uprawiali zboża, hodowali zwierzęta, zakładali młyny, prowadzili browar, tłocznię wina, mleczarnię, pasieki, piekarnię i warsztaty rzemieślnicze. Cystersi wypracowali wzorzec harmonijnego połączenia życia modlitewnego i zaangażowania w pracę fizyczną. Wszystko to spowodowało, że Kołbacz rozrósł się gospodarczo i podlegały mu ogromne ilości ziem i bardzo wiele osad. W folwarkach prowadzono bardzo dużą hodowlę bydła i owiec, były także fermy kurze, zaś mnisi Kołbaccy specjalizowali się w produkcji piwa.

Kołbacz był jednym z najważniejszych ośrodków politycznych księstwa pomorskiego, do którego często zjeżdżali książęta szczecińscy, a klasztor był ich letnią rezydencją.

W klasztorze zostało pochowanych wielu członków rodów Świętoborzyców i gryfitów. Po reformacji w 1535 klasztor został zlikwidowany, a jego dobra stały się domeną książąt. W 1662 ostatecznie zakończył się okres świetności Kołbacza. Stało się tak w wyniku ogromnego pożaru.

W pocysterskim klasztorze spoczywają prochy książąt pomorskich :

– Warcisław II

– Święcibór

– Sybilla córka Barnima IX

Program dnia w klasztorze cysterskim w średniowieczu :

2.00 – pobudka

2.15 – modlitwy nocne ( wigilie ), następnie toaleta

3.15 – laudesy ( modlitwy poranne ), czytanie reguły , rozdział pracy

5.00 – praca fizyczna

8.00 – msza święta konwentualna , czytanie duchowne

10.40 – modlitwa południowa

11.00 – obiad , odpoczynek

13.00 – modlitwy popołudniowe

13.30 – praca fizyczna

15.00 – nieszpory

16.00 – praca

17.30 – kolacja

18.00 – rekreacja

19.00 – modlitwy wieczorne

20.00 – odpoczynek nocny

Cystersi w Kołbaczu zakładali dalsze klasztory :

– w 1186 roku założyli nowe opactwo w Oliwie pod Gdańskiem.

– w 1286 roku założyli opactwo w Bierzwniku pod Choszcznem.

– w 1300 – 1357 roku w Mironicach koło Gorzowa Wielkopolskiego.

Wnętrze kościoła oraz jego wyposażenie

 

Ołtarz – kopia tryptyku

W prezbiterium znajduje się ołtarz główny, jest to kopia tryptyku wykonana w 1990 (oryginał z XV w. znajduje się w bazylice św. Jakuba w Szczecinie), przedstawiającego koronację Marii. Ponad ołtarzem znajduje się krucyfiks mistyczny ( kopia rzeźby z XIV wieku) – postać Chrystusa, która jest wyjątkowo ekspresyjna: wyniszczone ciało z żebrami na wierzchu, podkurczone nogi. Na ścianie północnej jest usytuowana ambona z XVI w.

Ambona XVI wieczna autorstwa Hansa Schnecka

W ścianie południowej zachowała się nisza na tron opacki oraz dwie płyty nagrobne, ponownie wmurowano nadproże z gryfami, oraz kartusz pomorski (Kartusz – jeden z najpopularniejszych motywów dekoracyjnych w sztuce starożytnej. Ornament w formie ozdobnej tarczy; dekoracyjne obramienie tarczy herbowej, tablicy inskrypcyjnej, płaskorzeźby).
Przed wejściem do kościoła, w posadzce zachowała się tablica poświęcona pomordowanym misjonarzom w czasie chrztu Pomorzan w 1124, misji św. Ottona z Bambergu.

Klasztor w Kołbaczu posiada sygnaturkę, która wielokrotnie została zniszczona poprzez pożary jak i zniszczenia wywołane uderzeniem pioruna. Ostatnie zniszczenie miało miejsce w 1978 roku podczas silnej wichury zawaliła się zabezpieczona wieża z sygnaturką. W 2011 roku dzięki staraniom obecnego proboszcza księdza Andrzeja Sowy zostały pozyskane środki z Unii Europejskiej na rekonstrukcję sygnaturki (wieży) oraz wymieniono dach nad dawną nawą główną (obecny spichlerz) oraz przeprowadzono konserwację fasady frontowej z rozetą na ścianie zachodniej. 

Sygnaturka z wieżą na kościele w Kołbaczu

 

Obecnie trwają prace nad konserwacją 16 arkad na elewacji południowej i północnej oraz 2 arkad w transepcie południowym i północnym.

 

Dom opata 

Gotycki obiekt z pierwszej połowy XIV w., który zgodnie z tradycją usytuowano nieopodal zabudowań klasztornych, przy ich południowo wschodnim narożniku, z klasztorem łączył go kryty krużganek. Wzniesiony na rzucie prostokąta ulegał wielokrotnej przebudowie, zachowały się jednak wspaniałe detale architektoniczne nadające mu reprezentacyjny charakter. Największą uwagę przyciąga dwudzielny portal zachodni, który posiada ciekawie profilowane ościeża (z użyciem cegły glazurowanej) i zachowane fragmenty fresków.

Ciekawa historia napotkała ścianę wschodnią, która po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej, została odbudowana w wiązaniu barokowym,  nadbudowa podobnie, jak Dom konwersów w konstrukcji ryglowej. Dom Opata po ostatniej konserwacji, która odbyła się w latach 1985 – 1986 został przeznaczony na miejscową bibliotekę oraz filię poczty.

 

Dom konwersów 

Dom Konwersów (miejsce odpoczynku świeckich braci zakonnych ) z lat 1300-1340, przebudowany w XVII i XIX w. stanowił północną część zachodniego skrzydła klasztoru. Sklepienia wsparte są na rzędzie ośmiobocznych filarach, w obiekcie zapewne przechowywano produkty spożywcze przeznaczone na stół konwersów. Wyższa kondygnacja wykonana już w cegle o wątku wendyjskim, stanowiła refektarz konwersów. Elewacja zachodnia tej kondygnacji rozczłonkowana jest dziesięcioma ostrołukowymi oknami. Na elewacji wschodniej widnieją zaś ślady sklepień krużganka. W latach 1975 – 1978 odrestaurowany, zaadaptowany na dom kultury. 

 

 

Stodoła gotycka z XIV w.

Stodoła gotycka z XIV w. – znajduje się 70 m na północ od kościoła, po drugiej stronie głównej ulicy.

Ceglany budynek gospodarczy, pierwotnie prawdopodobnie jako owczarnia. Dzisiaj w dalszym ciągu służy jako pomieszczenie magazynowe. Jest to jedyny tego typu budynek na Pomorzu Zachodnim.

 

Rozeta

Przechodzimy pod zachodnią elewację kościoła. Jest naprawdę piękna, murowana z czerwonych i prawie czarnych cegieł. Zdobią ją wielkie gotyckie blendy (ozdobne wnęki w murze) i ogromna rozeta koronkowej roboty. Tworzy ją osiem dwuczłonowych kolumienek ułożonych koncentrycznie niczym szprychy w kole rowerowym, kolumienki łączy podwójny układ trójlistnych łuków – wewnętrzny ma ich osiem, zewnętrzny szesnaście, a całość otacza szesnaście pojedynczych, sześciolistnych rozetek. Ta rozeta to arcydzieło słynne nie tylko wśród historyków sztuki. Wiele osób przyjeżdża tu z zagranicy tylko po to, by ją zobaczyć. Podobne możemy oglądać w znanych katedrach północnej Francji, np. w Chartres.

Według legendy zbudowali ją nie mnisi, ale kamieniarz, który został osadzony w kołbackich lochach na kilka miesięcy za ciężkie przestępstwa. Jak mówi legenda, dla zabicia czasu na starej posadzce rzeźbił różne figury, zaś gdy nadszedł jego koniec i stawił się na Sądzie Ostatecznym, pokazał swoje prace i wzbudził swymi pracami podziw Sędziów. Wśród prac była rozeta kołbacka. Zafascynowani sędziowie stwierdzili, że nie może zejść ze świata człowiek, który potrafi takie piękne rzeczy robić i darowali mu życie, zaś rozetę umieścili na zachodniej ścianie jako element kończący budowę klasztoru.

 

Spichlerz

Spichlerz utworzony został w nawie głównej klasztoru, po jego sekularyzacji w XVI wieku. Od 1555 w nawie głównej urządzono spichlerz, w 1720 rozebrano nawy boczne. Wtedy to nawa główna najstarszego na Pomorzu Zachodnim kościoła ceglanego została podzielona drewnianymi stropami na cztery kondygnacje. Pochodzące w większości z XVI wieku stropy wraz z podporami tworzą największą i zapewne najstarszą spośród zachowanych w regionie konstrukcji ciesielskich.

Odkryty na nowo poprzez Stowarzyszenie “Spichlerz Sztuki” w 2008 roku obiekt zamieniony został w Galerię Cysterską, której atmosfera jest za każdym razem zaproszeniem w ponadczasową podróż. Stowarzyszenie realizuje tutaj działania artystyczne, edukacyjne i popularyzatorskie, które wspierają odkrywanie tożsamości kulturowej regionu m.in. w oparciu o wielowiekowe dziedzictwo cysterskie Kołbacza oraz doświadczenia polsko-niemieckiego pogranicza. W przestrzeni pocysterskich obiektów zainicjowany został projekt „Cienie zapomnianych kultur”, w ramach którego odbywają się cykliczne koncerty i wystawy.

Zespół podworski z XVIII w.

Pałac neoklasycystyczny z 2 polowy XVIII w.

Pałac neoklasycystyczny z 2 polowy XVIII w., przebudowany w XX w. , Budynek o charakterystycznej harmonii w proporcjach bryły i fasady postawiony jest na kamiennym cokole i nakryty mansardowym dachem z naczółkami i lukarnami. Elewację z niewielkim pseudoryzalitem dzielą cztery zróżnicowane gzymsy. Projektantem projektu był ceniony niemiecki architekt David Gilly, który pracował między innymi dla króla Wilhelma III oraz królowej Luizy. Obecnie siedziba dyrekcji Zakładu Doświadczalnego Instytutu Zootechniki Państwowego Instytutu Badawczego w Krakowie.

Dwór neoklasycystyczny z 2 połowy XVIII w.

Dwór neoklasycystyczny (po wschodniej stronie stodoły gotyckiej), z 2. Polowy XVIII w., przebudowany w XX w. Parterowa budowla nakryta jest mansardowym dachem z naczółkami, lukarnami i świetlikami kształcie tzw ,,wolich oczów’’. Obecnie w ruinie, do 1988 mieściła się dawnym dworku szkoła podstawowa.

Baszta więzienna 

Siedmiometrowa Wieża więzienna zwana jest również Basztą i stanowi ocalały fragment obwarowań klasztoru cystersów. Wzniesiono ją pod koniec XIV w. z cegły w wątku wendyjskim. Wewnątrz znajdują się cztery kondygnacje – dwie dolne nakryte sklepieniami kolebkowymi oraz dwie górne oddzielone drewnianymi stropami. Ciekawostką jest fakt, że budowla w późniejszych latach służyła jako loch więzienny. 

 

 

Opracowanie i zdjęcia  Artur Stanisławski, prawa autorskie zastrzeżone, publikacja na stronie za zgodą i wiedzą Autora.